We hebben het allemaal wel eens meegemaakt. Je hebt eindelijk die vintage 50mm f/1.4 gevonden waar je al maanden naar uitkijkt. De postbode levert het pakketje af, je scheurt het tape open als een kind op kerstochtend, haalt de lens uit het bubbelplastic en geeft het een voorzichtig schudtest. Plotseling zakt je hart in je schoenen. Je hoort een geluid.

Rammelen, rinkelen, bonken.

Je denkt meteen het ergste. Het postkantoor heeft het tegen een muur gegooid. De verkoper heeft je opgelicht. De lens is totaal kapot, het glas is gebarsten en je geld is weg. Voordat je het weer in de doos stopt en boos een terugbetalingsverzoek typt, haal even diep adem. Een rammelend geluid in een vintage lens betekent niet altijd dat er iets kapot is. Afhankelijk van het merk en model van de lens kan een beetje geluid heel normaal zijn.

Ik krijg vaak vragen over rammelende lenzen en ik herinner me nog precies hoe stressvol het was toen ik net begon met het kopen van oudere glas. Laten we eens bekijken waarom lenzen geluid maken, hoe je een onschuldig gerammel kunt onderscheiden van een echt los optisch element, en wat je moet doen als je daadwerkelijk een probleem hebt.

Niet zomaar "blokken glas"

Om te begrijpen waarom vintage lenzen geluid maken, moet je nadenken over wat er eigenlijk in zit. Als je een moderne, weerbestendige digitale autofocuslens vasthoudt, voelt die vaak stevig en goed gedempt aan. Moderne productie gebruikt veel plastic, rubberen pakkingen en strak verpakte elektronische motoren die geluid absorberen.

Vintage handmatige focuslenzen zijn anders gebouwd. Het zijn wonderen van puur mechanische techniek. In die metalen behuizing zitten helicoïden die tegen elkaar draaien, diafragma-bladen die openen en sluiten, kleine kogellagers die zorgen voor die bevredigende klikjes van het diafragma, en veertjes onder spanning. Glaselementen worden op hun plaats gehouden door metalen schroefringen. Na veertig of vijftig jaar drogen de smeermiddelen uit, waardoor de metaal-op-metaal geluiden duidelijker worden. Je houdt eigenlijk een ingewikkeld klokwerkmechanisme vast dat toevallig licht focust.

De goede rammels: wanneer geluid helemaal normaal is

Geloof het of niet, een groot percentage vintage lenzen heeft van nature een rammel direct uit de fabriek. Als je een heel licht, hoog klik- of tikgeluid hoort, hoor je waarschijnlijk gewoon de normale interne mechaniek.

De meest voorkomende oorzaak is de diafragma-terugstelpen. Als je ooit hebt gefotografeerd met een M42 schroefmount lens, zoals een klassieke Super Takumar, weet je precies wat ik bedoel. Deze lenzen hebben een klein metalen pinnetje op de achterste mount. Wanneer de camera afgaat, drukt die pen het diafragma fysiek dicht. Die pen is verbonden met een lange, veerbelaste hendel in de lensbuis. Als de lens niet op een camera zit, zweeft die hendel eigenlijk vrij rond. Schud de lens en die hendel tikt tegen de binnenkant van de metalen behuizing. Het klinkt precies als een los stuk metaal omdat het dat technisch gezien ook is. Maar zodra je de lens op je camera monteert en die pen wordt ingedrukt, verdwijnt het gerammel als bij toverslag.

Een ander normaal geluid komt van de diafragmaring zelf. Het klikgevoel dat je krijgt als je je f-stop verandert, komt van een microscopisch kogellager dat springt tussen kleine inkepingen in een metalen ring. Als het vet dat dat kogellager normaal beschermt in de loop der decennia is uitgedroogd, kan het kogellager lichtjes rammelen in zijn spoor als je de lens schudt.

Tot slot hebben sommige lenzen "zwevende elementen." Dit komt vaker voor bij moderne autofocuslenzen of complexe optische ontwerpen zoals macrolenzen, waarbij een specifieke lensgroep onafhankelijk beweegt om scherpte te corrigeren bij korte scherpstelafstanden. Als de lens niet op de camera zit, hebben deze magnetische of mechanische groepen geen spanning of kracht, dus bewegen ze vrij rond. Dit veroorzaakt meestal een volkomen normaal, dof bonkend geluid.

De slechte rammels: een los element herkennen

We weten dus dat lichte tikken, metalen rinkelen en rammelende diafragmapennen meestal geen probleem zijn. Maar hoe klinkt een echt los stuk glas?

Een los lens element klinkt zwaar. Het klinkt niet als een paperclip die tegen een blikje tikt; het klinkt als een dik stuk dat verschuift. Meestal is het een dieper, zwaarder "bonk"-geluid. Als je de lens bij je oor houdt en recht omhoog naar het plafond kantelt, en dan recht naar beneden naar de vloer, voel je misschien een lichte fysieke verschuiving in de lensbuis die overeenkomt met het geluid.

Waarom wordt glas los? Het komt bijna altijd door de bevestigingsringen. Lensglas zit meestal in metalen cups in de behuizing, en een metalen schroefring wordt strak aangedraaid bovenop het glas om het tegen de cup te klemmen. Na veertig jaar temperatuurschommelingen—hete zomers, vrieskoude winters en constante microtrillingen door het dragen in rugzakken en auto’s—kunnen die schroefringen langzaam losdraaien.

Af en toe is een los element het gevolg van een vorige eigenaar die de lens heeft geopend om schimmel of nevel te verwijderen. Als ze de lens niet goed hebben teruggeschroefd, zal het glas gaan wiebelen.

Hoe test je je lens thuis

Als je vermoedt dat een element los zit, hoef je niet meteen naar een dure reparatiewerkplaats. Je kunt een paar eenvoudige, onschuldige tests thuis doen om te zien wat er aan de hand is.

• De diafragmatest: Draai aan de diafragmaring terwijl je de lens voorzichtig schudt. Verandert het geluid of stopt het bij een bepaalde f-stop? Dan hoor je een diafragmahendel of -blad, geen glas.
• De scherpstelverschuivingstest: Draai de scherpstelring helemaal naar oneindig. Schud zachtjes. Draai nu helemaal naar de minimale scherpstelafstand. Schud opnieuw. Voel je het zware bonken aan beide uiteinden? Glaselementen blijven meestal vastzitten ten opzichte van hun groepen, dus als het zware geluid blijft ongeacht de scherpstelafstand, is waarschijnlijk een bevestigingsring losgeraakt.
• De visuele inspectie: Haal de voor- en achterdop van de lens. Houd de lens onder een heldere bureaulamp. Richt hem naar het plafond en dan naar de vloer terwijl je door het glas kijkt. Zie je een stuk glas fysiek loskomen van de metalen rand? Als je een opening ziet die opent en sluit in de behuizing, heb je zeker een los element.
• De decenteringstest: Monteer de lens op je camera en maak een foto van een volledig vlak, gestructureerd oppervlak zoals een bakstenen muur (zorg dat je perfect parallel aan de muur staat). Gebruik een volledig open diafragma. Als de linkerkant van je foto haarscherp is maar de rechterkant eruitziet alsof het met vaseline is besmeerd, heeft je lens een optisch decenteringsprobleem. Een los, scheef glas element is de belangrijkste oorzaak hiervan.

Is het te repareren?

Absoluut. Als je bevestigt dat een element los zit, gooi de lens dan niet weg. In de meeste gevallen is er niets permanent kapot.

Als het losse element helemaal vooraan of achteraan in de lens zit, is het vaak heel makkelijk te repareren. Je hebt alleen een lens steeksleutel of een rubberen wrijvingsgereedschap nodig. Je zoekt de losse ring met de twee kleine inkepingen, steekt het gereedschap erin en draait het voorzichtig weer vast totdat het glas niet meer verschuift. De reparatie duurt letterlijk dertig seconden.

Als het losse element diep in het midden van de lens zit, moet je de behuizing uit elkaar halen om erbij te kunnen. Als je niet gewend bent om kleine schroefjes te verwijderen en mechanische veertjes bij te houden, raad ik sterk aan het naar iemand te sturen die dit eerder heeft gedaan, zodat je het diafragma-mechanisme niet per ongeluk beschadigt.

Als je je vintage camerakit samenstelt, hoort het omgaan met eigenzinnige mechaniek erbij. Als je op zoek bent naar betrouwbare, mooie oude glasobjectieven voor je collectie (hopelijk zonder onverwachte zware rammels), kun je een kijkje nemen bij deze zoekpagina voor handmatige focuslenzen. Pak een leuke 50mm, omarm de mechanische geluiden van vintage apparatuur en geniet van het fotograferen.