Ik herinner me nog goed de eerste keer dat ik een oude vintage SLR-camera oppakte, hem tegen mijn oog hield en door de zoeker keek. In plaats van het volledig heldere venster waaraan ik gewend was op mijn digitale camera, werd ik begroet door een vreemd, ingewikkeld uitziend doelwit precies in het midden. Het had een cirkel met een lijn erdoorheen, omringd door een sprankelend soort ring, en ik had eerlijk gezegd geen idee wat ik ermee moest doen.

Als je onlangs een oudere handmatige focuscamera hebt opgepakt, of het nu een Canon, Nikon, Pentax of iets anders uit het gouden tijdperk van film is, weet je precies waar ik het over heb. Dat kleine doelwit in het midden van je zoeker is eigenlijk een van de slimste stukjes mechanische techniek in de fotografie. Het wordt een split-image en microprisma scherpstelplaat genoemd, en zodra je leert hoe je het moet lezen, wordt handmatig scherpstellen ongelooflijk snel, nauwkeurig en eerlijk gezegd ook erg leuk.

Laten we precies ontleden wat dat scherm doet, stukje voor stukje, zodat je kunt stoppen met gokken en elke keer de focus perfect kunt zetten.

De magie van het scherpstelscherm

Voordat we de cirkel zelf ontleden, is het handig om te begrijpen wat je eigenlijk ziet als je je oog bij de zoeker zet. Je kijkt niet zomaar door een holle buis naar je onderwerp. Het licht komt door je lens, kaatst recht omhoog van een spiegel in de camerabehuizing en raakt een stuk speciaal getextureerd glas of plastic dat net boven de spiegel zit. Dit is het scherpstelscherm.

Zie het scherpstelscherm als een stuk fijn geslepen, doorschijnend kalkpapier. Je lens projecteert het beeld op dit scherm en jij kijkt naar dat geprojecteerde beeld. De meeste camera’s uit de jaren zeventig en tachtig gebruiken een driedelig scherm om je te helpen scherp te stellen: het matte veld, de microprisma-ring en het split-image prisma.

Het split-image prisma: de scherpe lijnen perfect vastleggen

Midden in het scherm vind je meestal een kleine cirkel die horizontaal in tweeën is gedeeld. Dit is je split-image prisma, soms gewoon split prism genoemd. Het bestaat technisch gezien uit twee kleine prisma’s die in tegengestelde richtingen zijn gekanteld.

Zo gebruik je het: zoek een rechte verticale lijn in je scène. Dat kan een deurkozijn zijn, een lantaarnpaal, de zijkant van een hoog gebouw of zelfs de neusbrug van iemand als je een portret maakt. Zet die gesplitste cirkel precies over die lijn. Als je beeld onscherp is, lijkt het alsof de lijn doormidden is gesneden en verschoven. De bovenste helft sluit dan niet aan op de onderste helft.

Draai aan de scherpstelring van je lens. Naarmate je dichter bij perfecte scherpte komt, schuiven die twee helften naar elkaar toe. Wanneer ze perfect samenvallen tot één ononderbroken lijn, zit je precies op scherp. Het is ongelooflijk bevredigend, een beetje zoals het in elkaar klikken van een puzzelstukje.

Een snelle tip van een professional: Als je iets fotografeert dat alleen horizontale lijnen heeft, zoals een hek of de horizon, helpt het horizontale split prism je niet veel. Kantel je camera dan gewoon 45 of 90 graden zodat de split over de lijn valt, stel scherp, en breng je camera daarna weer recht om de foto te maken.

De microprisma-ring: wanneer lijnen je ontglippen

Rondom die binnenste gesplitste cirkel zit meestal een bredere ring die eruitziet als een sprankelend, getextureerd diamantpatroon. Dit is de microprisma-ring. Terwijl het split prism perfect is voor duidelijke, rechte randen, is de microprisma-ring je beste vriend als je dingen fotografeert met veel textuur maar zonder duidelijke rechte lijnen.

Denk aan scherpstellen op een struik vol bladeren, een getextureerde bakstenen muur of de stof van iemands trui. Als je de microprisma-ring over dat gebied legt terwijl het onscherp is, lijkt de textuur gebroken, gefragmenteerd en fel sprankelend. Het breekt het onscherpe beeld in tientallen kleine, fonkelende stipjes.

Als je aan de scherpstelring draait richting het juiste punt, begint dat drukke fonkelen te kalmeren. Op het moment dat je perfecte scherpte bereikt, verdwijnt het sprankelende stippenpatroon helemaal en wordt het beeld scherp en helder, net als door normaal glas. Het is een heel plotselinge overgang, wat het enorm handig maakt om snel scherp te stellen op organische vormen en texturen waar het split prism nutteloos zou zijn.

Het matte veld: de rest van het kader samenstellen

Alles buiten dat centrale doelwit wordt het matte veld genoemd. Het is een fijn getextureerd, mat oppervlak. Als je scherpstelt, wordt het beeld op het matte veld langzaam wazig en weer scherp, net zoals bij moderne digitale camera’s of lenzen zonder scherpstelhulpmiddelen.

Hoewel de centrale hulpmiddelen je primaire tools zijn, is het matte veld cruciaal om je totale scherptediepte te controleren. Het helpt je zien hoe wazig je achtergrond zal zijn. Sommige mensen geven er zelfs de voorkeur aan om puur op het matte veld scherp te stellen bij snelle straatfotografie, maar het vergt zeker een geoefend oog om te weten wanneer het matte veld perfect scherp is in vergelijking met het vertrouwen op de centrale prisma’s.

De gevreesde zoekeruitval

Als je lang genoeg met vintage camera’s werkt, kom je vroeg of laat een frustrerende eigenaardigheid tegen: de helft van je split prism wordt plotseling helemaal zwart.

Raak niet in paniek, je camera is niet kapot. Dit gebeurt door de hoek waaronder het licht die kleine prisma’s moet raken. Als je lens niet genoeg licht binnenlaat, of specifieker, als het diafragma van je lens te klein is, raakt het licht het prisma onder een te steile hoek en wordt het zwart. Dit gebeurt meestal bij zoomlenzen met een maximale opening van f/5.6 of kleiner, wat verklaart waarom veel vintage zoomlenzen lastig zijn om binnen scherp te stellen.

Het gebeurt ook als je oog niet perfect gecentreerd is achter de zoeker. Als je ooit die vervelende zwarte halve maan ziet, probeer dan je oog iets omhoog, omlaag of opzij te bewegen. Als je lens gewoon te langzaam is en het prisma niet opklaart, negeer dan het gesplitste midden en vertrouw volledig op het matte veld om scherp te stellen.

Een snellere werkwijze samenstellen

Als je eenmaal begrijpt wat deze hulpmiddelen doen, zal je werkwijze vanzelf sneller worden. Zo fotografeer ik meestal als ik met een oude handmatige SLR rondloop:

• Eerst spot ik mijn onderwerp en breng de camera naar mijn oog.
• Vervolgens zet ik de centrale cirkel precies over het oog van mijn onderwerp, of een scherpe lijn in wat ik ook fotografeer.
• Daarna draai ik snel aan de scherpstelring totdat de lijnen in het split prism aansluiten of de microprisma-ring stopt met fonkelen.
• Tot slot, terwijl mijn vinger op de scherpstelring blijft, verschuif ik de camera iets om mijn compositie precies zo te maken als ik wil, en druk dan af.

Deze methode heet focus en hercompositie, en het is de standaard manier waarop praktisch iedereen foto’s maakte voordat camera’s meerdere autofocuspunten over het hele scherm hadden. Wees alleen voorzichtig als je een prime lens gebruikt zoals een f/1.4 volledig open. De scherptediepte is zo ongelooflijk dun dat het fysiek draaien van de camera om te hercomponeren je onderwerp uit het scherpstelvlak kan duwen!

Klaar om het zelf te proberen?

Eerlijk gezegd heeft het leren handmatig scherpstellen met deze oude schermen mijn relatie met fotografie compleet veranderd. Het dwingt je om net iets langzamer te gaan, contact te maken met de mechaniek van de camera en bewuste keuzes te maken over wat het belangrijkst is in je kader. Er is een heel echte, tastbare vreugde in het zien hoe een rommelige, wazige scène plotseling scherp en perfect wordt vlak voor je ogen.

Als je verlangt naar die puur mechanische, hands-on ervaring en je wilt het split prism scherpstellen proberen, heb je eigenlijk alleen een goede body en wat capabele glas nodig. Wij hebben altijd een geweldige selectie klassieke apparatuur op voorraad die hier perfect voor is. Ik raad je sterk aan om een betrouwbare SLR-camera body te pakken om te beginnen. Combineer die met een prime handmatige focuslens, bij voorkeur iets snels zoals een 50mm f/1.8, en je hebt een ongelooflijk heldere, makkelijk af te lezen zoeker die scherpstellen een fluitje van een cent maakt. Als je het eenmaal probeert, vind je het misschien lastig om terug te gaan naar het laten autofocusen door een computer.